Gezonde keuzes maken: waarom is dat zo lastig?
Laten we eerlijk zijn. We weten allemaal dat het gezond is om snoep te laten staan. Of dat het slim is om op tijd naar bed te gaan. Toch is het moeilijk om gezonde keuzes te maken en betrap je jezelf erop dat je dat ene chocolaatje pakt of om 1 uur ’s nachts nog even die laatste Netflix-aflevering kijkt. Of dat je jezelf wijsmaakt: Nog héél even de laptop erbij om dat laatste mailtje te versturen.
Waarom is het zo lastig om gewoon gezonde keuzes te maken?
Dat heeft alles te maken met je hersenen! Die doen het liefst wat ze altijd doen, want dat kost minder energie. Zodra iets een gewoonte is geworden, gaat het automatisch.
Heel handig dus, tot die automatische piloot je in de weg zit. En dat is precies waar deze blog over gaat.
Je hersenen gaan op de automatische piloot
Je hersenen verwerken dagelijks gigantisch veel informatie. Daarom maken ze ‘snelwegen’ voor gedrag dat werkt en weinig moeite en energie kost. Denk aan de volgorde waarin je je ochtendroutine doet of hoe je op de fiets stapt. Dat doe je op de automatische piloot. Dit is een slimme strategie om energie te besparen.
Je hersenen kiezen graag voor NU
Maar hier komt het probleem: ook minder handige gewoontes kunnen zo’n snelweg worden en ga je op de automatische piloot doen: te laat naar bed, te vaak overwerken of steeds je telefoon checken.
Je hersenen kiezen vaak voor wat NU lekker voelt en niet voor wat morgen of volgende week goed voor je is, de meer gezonde keuzes.
Waarom? Omdat je hersenen verzot zijn op korte termijn beloningen. Die ene aflevering afkijken geeft je een heerlijk gevoel van ontspanning, ook al weet je dat het voor je nachtrust niet bepaald ideaal is. Hoe werkt dat precies?
Operante conditionering: leren van gevolgen
Gedrag leer je vanaf je geboorte. Een belangrijk proces hierbij is “operante conditionering”. Operante conditionering is een leerproces waarbij gedrag wordt aangeleerd door de gevolgen die erop volgen. Hierbij speelt beloning een grote rol.
Een voorbeeld:
Als een kind zijn speelgoed opruimt en hij krijgt daarvoor een knuffel van zijn moeder, dan geeft hem dat een blij gevoel. Dit positieve gevoel is een beloning, waardoor het kind de volgende keer sneller weer zal opruimen.
Bij volwassenen werkt dit net zo:
Je hebt hard gewerkt aan een presentatie en krijgt een compliment van je leidinggevende. Dat voelt prettig: “Kijk mij eens lekker bezig zijn!” Complimentjes zijn als een reep chocolade voor je hersenen en daar willen je hersenen meer van.
Je hersenen koppelen dat harde werken aan het fijne gevoel van de complimenten, dus blijf je het doen. Heel logisch, toch? Soms werkt het ook omgekeerd. Stel:
Je voelt je onrustig omdat er nog werk ligt te wachten. Doorwerken en die taak afmaken neemt dat onrustige gevoel weg. Dus doorwerken voelt als een opluchting en je hersenen slaan dat op als een fijne oplossing.
De automatische piloot is niet altijd handig
Hier zit het venijnige van onze hersenen: het geeft voorrang aan wat NU (op de korte termijn) fijn voelt, zelfs als het op de lange termijn problemen oplevert. Nog even dat laatste mailtje sturen aan het einde van je werkdag voelt fijn omdat je de volgende dag met een lege inbox kunt beginnen. Maar als je dat blijft doen, werk je elke dag wat langer door, neem je minder rust en voel je op een gegeven moment… stress!
Hoe wordt een snelweg aangelegd in je hersenen?
Bij het aanleren van gedrag spelen je hersenen dus een belangrijke rol. Voor elk gedrag dat je aanleert, maken je hersenen een nieuw netwerk. Dit netwerk bestaat uit miljarden verbindingen tussen hersencellen. En elke keer dat je het gedrag vertoont, worden deze verbindingen in je hersenen sterker. Het is alsof je een snelweg aanlegt in je hoofd. Hoe vaker je die route neemt, hoe makkelijker het gaat en hoe minder moeite en energie het je hersenen kost.
Maar die snelwegen kunnen ook ontstaan voor gewoontes die minder gezond zijn, zoals te vaak overwerken, te weinig pauzes nemen of te laat naar bed gaan.
Gezonde keuzes maken = nieuwe snelwegen aanleggen
Gelukkig ben je altijd in staat om nieuwe snelwegen aan te leggen. Je kunt nieuwe gezonde keuzes maken en daarmee nieuwe, gezondere gewoontes aanleren! Maar… dat vraagt wel wat inspanning. Het is als een junglepad vrijmaken van alles wat er groeit. Eerst kost het moeite: je moet iets doen wat niet direct een beloning oplevert en je soms zelfs een onprettig gevoel geeft. Maar hoe vaker je kiest voor het nieuwe gedrag en je jouw lange termijn doel voor ogen houdt, hoe sneller het een snelweg wordt in je hoofd. En hoe minder vaak je je oude gewoonte herhaalt, hoe sneller dat paadje wordt overwoekerd met onkruid.
Verwacht niet dat het meteen vanzelf gaat. Oude gewoontes laten niet snel los en het kan soms voelen alsof je steeds terugvalt. Maar dat is normaal! Elke keer dat je opnieuw voor het nieuwe gedrag kiest, bouw je aan een sterkere weg.
Wat je gelooft, bepaalt of je een gezonde keuze maakt
Nieuwe gewoontes aanleren kost dus tijd en herhaling. Maar er is nog iets dat meespeelt: wat je gelooft over jezelf en over gedrag.
Denk jij dat rust nemen voor luie mensen is? Dan is de kans groot dat je blijft doorwerken om dat gevoel te vermijden. Maar geloof je dat rust nodig is om goed te presteren? Dan voelt het nemen van een pauze als een beloning en zul je sneller voor deze gezonde keuze kiezen. Hoe je over iets denkt heeft dus invloed op jouw gedrag.
De kracht van je omgeving op het maken van gezonde keuzes
Ook de mensen om je heen spelen een grote rol bij de keuzes die je maakt. Ons brein is van nature gevoelig voor wat anderen doen. Dat heeft een duidelijke reden: contact met anderen geeft een gevoel van veiligheid en helpt ons samen te functioneren en overleven. Daardoor neem je vaak – zonder dat je het merkt – gedrag over van de mensen om je heen.
Als je werkt in een cultuur waar “lekker overwerken” normaal is, voelt het vreemd om als eerste naar huis te gaan. Maar als je vrienden of collega’s hebt die balans vanzelfsprekend vinden, dan voelt het juist goed om op tijd te stoppen en te kiezen voor een gezonde keuze. Wat anderen doen bepaalt dus mede wat voor jou gewoon is.
Veel gedrag gaat dus vanzelf, maar als je beter kijkt, zie je dat er allerlei patronen onder zitten: van je eigen overtuigingen tot wat je omgeving normaal vindt. En daar begint bewustwording. Door dat te herkennen, ontstaat ruimte om iets te veranderen en te kiezen voor gezonde keuzes.
Mini-oefening gezonde keuzes maken
Sta vandaag eens stil bij één gewoonte die op de automatische piloot gaat en je op de lange termijn stress geeft of energie kost.
- Wat levert deze gewoonte je op (op de korte en lange termijn)?
- Wat kost deze gewoonte jou (op de korte en lange termijn)?
- Welke gedachten heb je over deze gewoonte?
- Welke rol speelt je omgeving bij deze gewoonte?
Alleen al die vraag stellen, is een stap richting verandering.
Wil je nog een stapje verder gaan? Kies dan één gezonde gewoonte die je wilt aanleren. Misschien wil je je telefoon ‘s avonds eerder wegleggen, elke dag een korte wandeling maken of vanaf nu eerder naar bed gaan.
- Maak een als-dan-afspraak: Als het 22.00 uur is, dan leg ik mijn telefoon aan de lader in de keuken.
- Koppel er een kleine beloning aan die je meteen voelt (bijvoorbeeld je favoriete thee drinken).
- Herhaal dit de komende 7 dagen.
Op deze manier zorg je dat een gezonde keuze stap voor stap een snelweg wordt in je hoofd.
Gezonde keuzes beginnen met inzicht
Soms is het lastig om te weten welke gewoontes jou energie kosten en welke je juist helpen opladen. Dat merk je pas echt als je er inzicht in krijgt. Met een simpele meting kun je zien hoe jouw lichaam reageert op stress en herstelmomenten. Zo ontdek je zwart op wit wat jou helpt om gezondere keuzes te maken – en wat je beter kunt laten.
Wil je weten wat jou energie kost en wat je juist helpt opladen? Met de Stress & Energie Scan van de Hersenfabriek krijg je direct inzicht in jouw patronen. Lees hier hoe het werkt.
